یکی از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی مورد استفاده سرویس‌های جاسوسی، «منابع آشکار» است منابع آشکار به اطلاعاتی گفته می‌شود که در دسترس عموم قرار دارد و بدون نیاز به نفوذ، سرقت اسناد یا عملیات مخفیانه می‌توان به آن دست یافت اخبار رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، گزارش‌های رسمی، مقالات علمی، آمارهای عمومی و حتی گفت‌وگوهای روزمره مردم از جمله این منابع به شمار می‌روند.

سازمان‌های اطلاعاتی با جمع‌آوری حجم گسترده‌ای از این داده‌های ظاهراً بی‌اهمیت و کنار هم قرار دادن قطعات پراکنده اطلاعات، تصویری جامع از وضعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یک جامعه ترسیم می‌کنند. 

در واقع آنچه ممکن است برای یک فرد عادی تنها یک داده ساده تلقی شود، برای یک سرویس اطلاعاتی بخشی از پازل بزرگی است که پس از تکمیل، می‌تواند به شناخت دقیق نقاط قوت، ضعف، آسیب‌پذیری‌ها، شکاف‌های اجتماعی و ظرفیت‌های تأثیرگذاری بر افکار عمومی منجر شود.

در این میان، «نظرسنجی» یکی از ابزارهای محبوب و پرکاربرد سرویس‌های جاسوسی برای جمع‌آوری اطلاعات آشکار محسوب می‌شود نظرسنجی در ظاهر یک فعالیت علمی و پژوهشی است و به همین دلیل معمولاً با استقبال و اعتماد عمومی مواجه می‌شود.

 افراد به دلیل آنکه تصور می‌کنند در یک تحقیق دانشگاهی یا پژوهش اجتماعی مشارکت می‌کنند، بدون حساسیت خاصی به پرسش‌ها پاسخ می‌دهند و اطلاعات متعددی را در اختیار پرسشگران قرار می‌دهند.

جذابیت نظرسنجی برای سرویس‌های اطلاعاتی در این است که می‌تواند بدون ایجاد سوءظن، حجم وسیعی از داده‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و حتی امنیتی را جمع‌آوری کند در بسیاری از موارد، پاسخ‌دهندگان تصور می‌کنند تنها نظر شخصی خود را بیان می‌کنند؛ در حالی که مجموعه پاسخ‌های هزاران نفر، تصویری دقیق از گرایش‌ها، نگرش‌ها، دغدغه‌ها، نیازها و کمبودهای جامعه هدف را در اختیار طراحان این پروژه‌ها قرار می‌دهد.

نظرسنجی‌ها علاوه بر کارکرد اطلاعاتی، می‌توانند ابزاری برای عملیات روانی و جنگ شناختی نیز باشند طراحان برخی نظرسنجی‌ها با گنجاندن گزاره‌ها و پرسش‌های جهت‌دار، تلاش می‌کنند ضمن سنجش افکار عمومی، بر ذهن مخاطب نیز اثرگذاری کنند. در چنین شرایطی، سؤال صرفاً ابزاری برای دریافت پاسخ نیست، بلکه می‌تواند وسیله‌ای برای القای یک باور، برجسته‌سازی یک موضوع خاص، تغییر چارچوب ذهنی مخاطب یا هدایت افکار عمومی در مسیر مطلوب طراحان باشد.

امروزه جنگ‌های نوین بیش از آنکه در میدان‌های نظامی جریان داشته باشند، در عرصه ادراکات، ذهن‌ها و افکار عمومی دنبال می‌شوند به همین دلیل، داده‌های حاصل از نظرسنجی‌ها برای سرویس‌های اطلاعاتی ارزش راهبردی پیدا کرده است.

 داده‌ها به آن‌ها کمک می‌کند تا نقاط حساس جامعه را شناسایی کرده، زمینه‌های نارضایتی یا شکاف‌های اجتماعی را تشخیص دهند و بر اساس آن برای اجرای عملیات رسانه‌ای، شناختی و ترکیبی برنامه‌ریزی کنند.

در سال‌های اخیر، فعالیت برخی مؤسسات نظرسنجی خارجی که عمدتاً از طریق تماس‌های تلفنی اقدام به جمع‌آوری اطلاعات کرده‌اند، مورد توجه و رصد نهادهای مسئول قرار گرفته است. مؤسساتی نظیر «سنترال فورس» (Central Force) مستقر در مالزی، مؤسسه GDCC در هلند، مؤسسه اتیک در ترکیه، مؤسسه آکسفورد در افغانستان و مؤسسه نظرسنجان از جمله مجموعه‌هایی هستند که نام آن‌ها در این زمینه مطرح شده است.

 این مؤسسات با بهره‌گیری از پوشش فعالیت‌های پژوهشی و اجتماعی، تلاش می‌کنند اطلاعات مورد نیاز خود را از جامعه هدف جمع‌آوری کرده و در اختیار مراکز تصمیم‌گیر یا سرویس‌های اطلاعاتی بیگانه قرار دهند.

البته اصل انجام پژوهش و نظرسنجی علمی، ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه جوامع و تصمیم‌گیری‌های صحیح مدیریتی است؛ اما آنچه اهمیت دارد، شناخت اهداف، هویت و وابستگی نهادهای مجری این طرح‌ها و همچنین آگاهی عمومی نسبت به شیوه‌های جمع‌آوری اطلاعات است. افزایش سواد رسانه‌ای و امنیتی شهروندان می‌تواند مانع از آن شود که افراد ناخواسته در تکمیل پازل اطلاعاتی دشمنان نقش‌آفرینی کنند.

امروزه امنیت ملی تنها در حفاظت از مرزها و تأسیسات حساس خلاصه نمی‌شود؛ بلکه حفاظت از داده‌ها، اطلاعات و ذهنیت جامعه نیز بخشی از امنیت ملی محسوب می‌شود از این رو شناخت روش‌های نوین جمع‌آوری اطلاعات، از جمله بهره‌گیری هدفمند از نظرسنجی‌ها، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای مقابله با تهدیدات پیچیده و ترکیبی عصر حاضر است.

یادداشت از: محمدعلی علوی، فعال رسانه 

انتهای خبر/ ل