این استان که سالانه ۴.۵ میلیون تن محصول تولید کرده و علاوه بر نیاز منطقه، بخشی از بازار سایر نقاط ایران و برخی کشورهای همسایه را نیز تامین می‌کند، در ۲ دهه گذشته به تدریج محوریت اقتصادش از کشاورزی به صنعت و خدمات (به ویژه گردشگری) در حال تغییر بوده است.

با وجود برداشته شدن بخشی از بار سنگین تامین معیشت از روی دوش کشاورزی استان اردبیل در این سال‌ها، به گواه شرایط نه تنها تغییری مشاهده نشده است، بلکه سال به سال بر میزان اراضی زیر کشت و برداشت از منابع آبی با حفر چاه‌ها یا ایجاد ده‌ها سد و آب‌بند بزرگ و کوچک برای آبیاری زمین‌ها افزوده شده است.

چنین رویکردی اگرچه به ظاهر در بازه‌ای میان مدت موجب تقویت امنیت غذایی و حتی در مرتبه‌ای بالاتر وفور انواع محصولات زراعی و باغی با قیمتی پایین در سطح بازار شده، اما تجمیع اثرهای عواملی مانند حاکم شدن رویکرد توسعه محور یک‌جانبه در بخش‌های صنعت و کشاورزی همچنین افزایش جمعیت با وجود تغییرات اقلیمی اکنون شرایط دیگری را برای استان اردبیل رقم زده است.

البته در چند سال‌ اخیر گام‌هایی مانند نصب کنتور بر روی چاه‌ها، مقابله با چاه‌های غیرمجاز، تغییر شیوه‌های آبیاری، مقابله با تصرف اراضی و اقدام‌هایی دیگر صورت گرفته اما شرایط کنونی نشان می‌دهد که اقدام‌ها نه از روی برنامه که بیشتر واکنشی و دیر هنگام بوده، چنان که این روزها استان اردبیل بر روی لبه تیغ تشنگی ایستاده است.

بر اساس گزارش‌های رسمی، با وجود حاکم شدن چنین شرایطی همچنان بخش قابل توجهی از منابع آبی استان اردبیل به ترتیب در بخش‌های کشاورزی، صنعت و خانگی مصرف می‌شود و به همین منوال هم به طور طبیعی بیشترین هدر رفت آب به ترتیب در همین بخش‌ها در حال رقم خوردن است.

اینها در حالی است که برخی هزینه استحصال و انتقال آب از منابع رو به اتمام استان اردبیل را مبلغی حدود ۶۲ هزار ریال به ازای هر مترمکعب تخمین می‌زنند، در حالی که دولت آن را با مبلغی حدود ۲۲ هزار ریال به دست مصرف‌کنندگان خانگی و تجاری- خدماتی می‌رساند که در این بخش هم با چالش‌های جدی مواجه هستیم.

چالش از آن رو که برخی مصارف غیرضروری که در حکم هدر رفت آب است، در این بخش رقم می‌خورد که در عین حال تاثیر آن از دید پنهان است و از جمله آن می‌توان به آبیاری غیراصولی فضاهای سبز یا شستن خودروها با آب شرب شهری در مجموعه‌های دولتی، شرکت‌های خصوصی، واحدهای صنفی مانند نمایشگاه‌های فروش خودرو، مجتمع‌ها و واحدهای مسکونی اشاره کرد؛ تصویری که روزانه بسیاری از ما چه به عنوان مسئول و چه به عنوان شهروند بی‌تفاوت از کنارش عبور می‌کنیم.

در همین راستا خبرگزاری جمهوری اسلامی در نشستی با حضور «داور بستام»مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای استان اردبیل و «کاوه نظام خیاوی» مدیر دفتر بهره‌برداری آب بدون درآمد شرکت آب و فاضلاب استان اردبیل به بررسی شرایط کنونی منابع آبی از نظر چالش‌های پیش‌رو و راهکارهای موجود پرداخت.

وضعیت منابع آب استان اردبیل در مجموع خوب نیست

ایرنا: در مورد آخرین وضعیت بارش‌ها و سدهای استان اردبیل توضیح دهید.

مدیر حفاظت و بهره‌برداری از منابع آب شرکت آب منطقه‌ای استان اردبیل: باید این نکته را در نظر داشت که منابع پشت سدها به معنای آب تولید شده نیست، بلکه معنای آن میزان منابع مدیریت شده است که با همکاری شرکت آب و فاضلاب، آب منطقه‌ای و کمک مردم ذخیره شده است ولی آن هم پایدار نیست و نمی‌توانیم بگوییم مشکل ما با آن حل خواهد شد.

وضعیت بارش‌ها نیز نسبت به سال گذشته که ۳۶۲ میلی‌متر بود، امسال به حدود ۲۲۷ میلی‌متر رسیده است و در مجموع ۳۷ درصد کاهش بارش داشتیم که نشان می‌دهد میزان آب ذخیره شده ما کم خواهد بود، چون روان‌آب آن‌چنانی نداشتیم که پشت سدها جمع شود تا منابع را پایدارتر کند.

با در نظر گرفتن مسائل مورد اشاره در مجموع حجم سدهای استان اردبیل ۵۷۵ میلیون مترمکعب است که شامل ۴۳ سد کوچک و ۱۱ سد بزرگ می‌شود ولی در حال حاضر ۱۸۴ میلیون مترمکعب آب در آنها وجود دارد و وضعیت منابع آب در مجموع خوب نیست.

ایرنا: سفره‌های آب زیرزمینی استان اردبیل در چه وضعیتی قرار دارد؟

بستام: شرایط منابع آب زیرزمینی استان نیز مناسب نیست و ممکن است در برخی نقاط ظرفیتی ناشناخته وجود داشته باشد اما به احتمال ۹۹ درصد مقطعی است و چون این سفره‌ها در زیر زمین مدفون هستند، نمی‌توانیم برنامه‌ریزی خود را بر روی آنها قرار دهیم؛ زیرا ممکن است آن سفره پس از چند سال به پایان برسد و دیگر امکان بهره‌برداری نداشته باشد.

در کل وضعیت آبخوان دشت اردبیل در حال حاضر خوشایند نیست و بیشتر چاه‌های پیزومتری (اندازه‌گیری و مشاهده) هم در حال خشک شدن است و این امر مساله نزولی و افت سطح آب در این منطقه را نشان می‌دهد؛ در مجموع چهار محدوده مطالعاتی مغان- پارس‌آباد، خلخال- طارم، مشگین‌شهر و اردبیل را در استان داریم که از نظر منابع آب زیرزمینی بیشتر محدوده مطالعاتی اردبیل و سپس مشگین‌شهر حائز اهمیت است.

در میان آنها نیز شرایط آبخوان دشت اردبیل از نظر کمی و کیفی بسیار بحرانی است؛ به طوری که از نظر کمی در حال حاضر ۸۰۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن داریم که بیشتر آن هم (بیش از ۹۰ درصد) از سوی بخش کشاورزی مصرف می‌شود و باقی حجم مصرف مربوط به بخش‌های شرب و صنعت است.

افت سالانه سطح آب هم حدود ۲۷ سانتی‌متر شده و افت کلی از زمان آغاز رصد آبخوان در سال ۱۳۵۰-۵۱ تا کنون به حدود ۱۳ متر رسیده است و امکان تثبیت آن هم وجود ندارد؛ چون شرایط طوری است که بارندگی کاهش یافته، از سوی دیگر گرمایش جهانی حاکم است و تغییر اقلیمی که اتفاق افتاده (افزایش ۱.۵ درجه سانتی‌گرادی دمای هوا نسبت به سال‌های گذشته) موجب کاهش و حتی حذف تغذیه آبخوان‌ها شده است.

از لحاظ کیفی هم شرایط آبخوان‌ها مناسب نیست و نسبت به دهه‌های گذشته تا ۲ برابر کاهش یافته است و برای نمونه در منطقه‌ای که ای‌سی (سختی و شوری) آب حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ بود الان به یک هزار و ۴۰۰ تا یک هزار و ۵۰۰ رسیده است و در نقاطی حتی بهره‌برداری به دلیل ای‌سی بالای آب امکان‌پذیر نیست.

آبخوان دشت اردبیل تیپیک (یکپارچه) است اما در مشگین‌شهر آبخوان تیپیک نداریم و منابعی که در دشت‌ها وجود دارد نیز الان فاقد ظرفیت لازم شده‌اند که بیشتر آن به بارندگی بازمی‌گردد؛ چون شرایط مشگین‌شهر با اردبیل فرق می‌کند و به دلیل رسوبات آذرآواری که آن دشت را تشکیل داده است، به محض بارندگی آب به زیر زمین می‌رود و منابع را تقویت می‌کند اما در اردبیل عمق آبخوان به حدود ۱۰۰ متر رسیده است و بارش‌ها تا رسیدن به زیر زمین و تقویت سفره به سال‌ها زمان نیاز دارد و در چنین شرایطی آنچه که این منابع را تحت تاثیر قرار می‌دهد، میزان مصرف است

انتهای خبر/ ل